CÁCH HỌC LÝ LUẬN VĂN HỌC TỪ CON SỐ KHÔNG

I. Lời mở đầu:

      Trong bài thi HSG, Nghị luận văn thường chiếm trọng lượng và đòi hỏi dung lượng nhiều hơn cả. Và đặc biệt, với sân chơi của HSG, bên cạnh tri thức văn học sử, diễn đạt sâu sắc, ấn tượng…bài thi còn thử thách ở học sinh khả năng sử dụng nhuần nhuyễn các kiến thức lý luận văn học trong xử lý vấn đề nghị luận và đưa ra các lý lẽ để bình luận cho phù hợp và thuyết phục. Lý luận văn học bởi thế mà trở thành một nghệ thuật đặc biệt trong ngòi bút của HSG, thuộc về cả 2 phạm trù tư duy và diễn đạt.

Dưới đây Văn học & Cuộc sống sẽ chia sẻ tới các bạn về một số phương pháp học Lý luận văn học từ con số 0 nhé!

1. Khái niệm lí luận văn học

Có thể hiểu một cách đơn giản, lí luận văn học là một bộ môn nghiên cứu văn học trên bình diện khái quát, với mục đích tìm ra những quy luận chung nhất về văn học.

Các nhà lí luận sẽ nghiên cứu các hiện tượng văn học để đưa ra những thuật ngữ, những luận điểm về các quy luật của văn học. Nhờ các nghiên cứu đó mà những người quan tâm đến văn học sử dụng để lí giải được sâu hơn bản chất của các hiện tượng văn học như nhà văn, tác phẩm, trào lưu văn học…

Lí luận văn học là một bộ môn có nhiệm vụ nghiên cứu những quy luật chung nhất của văn chương, có nhiệm vụ nhờ việc nghiên cứu hàng loạt tác phẩm Ðông – Tây, Kim – Cổ để tìm ra các quy luật, cái bản chất chung của văn chương. Những điều tồn tại trong bất kỳ tác phẩm nào cũng có.

2. Vai trò của lí luận văn học

2.1. Xác định bản chất, các loại và thể của văn chương

Lí luận văn học trả lời cho những câu hỏi liên quan đến văn chương: Chỉ ra nguyên tắc hình thành và phát triển của văn chương, mục đích, tác dụng của văn chương,…

Văn chương rất phong phú. Không phải tùy tiện, tùy hứng mà các tác phẩm được sáng tác đều có những nguyên tắc, có căn cứ rõ ràng, cụ thể. Sẽ được gom thành những nhóm có cùng loại, cùng phương pháp nhất định.

2.2. Làm rõ chức năng thẩm mỹ của văn chương

Bất kỳ một hoạt động sáng tạo nào của con người cũng có thước đo thẩm mĩ. Chính vì vậy, Lí luận văn học được sinh ra chiếm lĩnh các giá trị thẩm mĩ của thế giới và tạo ra cho thế giới các giá trị thẩm mĩ mới.

2.3. Nhận diện quy luật phản ánh hiện thực và đặc trưng của quy luật ấy

Chức năng này của lí luận văn học trả lời cho các câu hỏi như: Văn học và đời sống có quan hệ như thế nào? Những đặc trưng đó được thể hiện ra sao? Văn học phản ánh hiện thực như thế nào?…

2.4. Nguyên tắc xây dựng hình tượng và điển hình

Yếu tố hình tượng khẳng định thành công của một tác phẩm văn chương. Biểu hiện tính nghệ thuật, phản ánh đời sống hiện thực. Tạo nên những nét đặc trưng riêng của tác phẩm

2.5. Lí luận văn học có vai trò xác định phương pháp sáng tác, phân tích tác phẩm

Với vai trò này giúp định hướng được phân tích tác phẩm là làm gì? Căn cứ vào điều gì để phân tích tác phẩm?

Lí luận văn học chỉ ra những nguyên tắc tư tưởng – nghệ thuật bao quát của mối quan hệ giữa nghệ sĩ và thực tại đời sống trong quá trình xây dựng hình tượng, nội dung và nghệ thuật.

⁕TRƯỚC KHI TIẾP THU KIẾN THỨC LÝ LUẬN, HÃY LÀM ĐẦY VỐN VĂN HỌC SỬ:

     Sự hiểu biết kỹ lưỡng về tác giả và tác phẩm là một yêu cầu tất yếu để khi tiếp cận với bất kì kiến thức lý luận nào mới ta cũng có thể tư duy và liên hệ ngay trong đầu những dẫn chứng phù hợp và liên quan. Như vậy sẽ giúp chúng mình chuyển hóa kiến thức ngay trong bài giảng. Ví dụ khi học về phong cách văn học, mình thường nhớ đến Nguyễn Minh Châu với phong cách tự sự – triết lí… khi nghe giảng về tiếp nhận văn học, chị nhớ ngay đến những khoảng trống khoảng trắng trong thơ Haiku…Học LLVH theo phương pháp này không những giúp các em vận dụng được kiến thức mà có thể ghi nhớ lâu hơn những kiến thức đó và sẽ giúp các em hệ thống kiến thức nhanh chóng hơn nữa đó!

⁕ĐỌC VÀ GHI CHÉP LẠI KIẾN THỨC TỪ CÁC TIỂU LUẬN PHÊ BÌNH, LÝ LUẬN VĂN HỌC UY TÍN:

     Một kho tàng lý luận các em có thể tìm hiểu ngoài những bài giảng trên lớp học đó là những cuốn sách lý luận phê bình. Những cuốn sách đó vừa có sự khái quát và cụ thể, vừa có độ sâu và độ rộng…sẽ nâng tầm cả tư duy và diễn đạt của các bạn. Khi đọc, mình thường viết lại thành luận điểm, luận cứ rõ ràng trong từng bài phân tích dài, sau đó vẽ thành sơ đồ để dễ nhớ, dễ hiểu.

Một số đầu sách LLVH mà mình thường đọc trong quá trình ôn luyện HSG:

1. Lý luận văn học (Hà Minh Đức)
2. Giáo trình Lý luận văn học (Trần Đình Sử)
3. Văn học là gì? (J. Satre)
4. Văn tâm điêu long (Lưu Hiệp)
5. Theo dòng (Thạch Lam)
6. Tư tưởng và phong cách nhà văn, những vấn đề lý luận và thực tiễn (GS Trần Đăng Xuyền)
7. Giăng lưới bắt chim (Nguyễn Huy Thiệp)
8. Trang giấy trước đèn (Nguyễn Minh Châu)

⁕HÃY LUYỆN VIẾT THẬT NHIỀU:

Dù chúng ta đang xuất phát từ con số 0 hay đang tiến tới chinh phục những đơn vị LLVH nâng cao hơn thì điểm chung vẫn nằm ở việc luyện viết thật nhiều. Có một số hạn chế mà mình tự rút ra khi mình viết LLVH đó là: việc viết không hướng đề, viết không kết hợp nhuần nhuyễn với dẫn chứng, viết nông không chạm sâu vào vấn đề…

Và cách duy nhất mình khắc phục đó là viết thật nhiều. Các bạn có thể lựa chọn một đề, một vấn đề bất kì mà mình còn yếu để viết nhé! Và mạnh dạn đưa cho người hướng dẫn của mình chấm, chữa để tiến bộ. Viết là cả quá trình và đừng ngại ngần đối diện với những khuyết thiếu của mình nhé!

NGUYÊN TẮC 3H KHI SỬ DỤNG LÍ LUẬN VĂN HỌC

1. HIỂU – Hiểu vấn đề lí luận mà câu nhận định muốn nhắc đến.

Đúng vậy, để sử dụng nó thì trước hết bạn phải hiểu nghĩa của câu lý luận đúng không nào? Không khó để chúng ta có thể tìm các câu lý luận văn học trên mạng xã hội, nhưng tìm thôi là chưa đủ, chúng ta cần nghiên cứu và hiểu nó, có như vậy mình mới có thể làm chủ được các câu đó nha.

VD: (1) “Thơ là sự thể hiện con người và thời đại một cách cao đẹp”(Sóng Hồng).

Giải thích: Thơ ca là sáng tạo đặc biệt của con người. Thơ thể hiện con người và thời đại một cách cao đẹp nó là những sợi tơ rút ra từ cuộc sống và quay trở lại trang điểm cho cuộc sống bằng vẻ đẹp muôn màu của nó. Thơ ca đã có mặt cùng với sự phát triển của nhân loại suốt bao thời kì lịch sử và người ta cũng bắt đầu chú ý đến những vai trò, tác dụng kì diệu của nó đối với cuộc sống, đối với tâm hồn con người. Ý kiến của nhà thơ Sóng Hồng đã bàn về mối quan hệ giữa thơ với con người và cuộc sống thời đại đã sản sinh ra nó. Nhưng hiện thực cuộc sống đi vào thơ không phải là hiện thực trần trụi mà nó được thể hiện một cách cao đẹp, nghĩa là ngợi ca, tự hào, yêu mến,…bằng những hình thức nghệ thuật độc đáo. Hai yếu tố con người và thời đại không tách rời nhau mà gắn bó mật thiết trong cảm xúc và hình tượng thơ.

VD: (2) “Mỗi tác phẩm phải là mỗi phát minh về hình thức và khám phá về nội dung”. (Lêonit Lêonop)

Giải thích: Câu lý luận văn học thể hiện được sự sáng tạo, mới mẻ trong mỗi tác phẩm. Hay nói cách khác, mỗi người nghệ sĩ không thể cứ đi theo lối mòn mà các tác phẩm khác đã có. Trong dòng chảy phũ phàng của thời gian, mỗi tác phẩm không mang cho mình một màu sắc riêng biệt sẽ không thể nào tồn tại lâu dài, người nghệ sĩ không truyền tải cái mới vào trong tác phẩm của mình sẽ không thể để lại ấn tượng trong lòng người đọc. Qua mỗi tác phẩm, người nghệ sĩ phải thổi vào đó cái hồn, cái phong cách, hơi hướng riêng, con mắt nhìn nhận mới mẻ và sáng tạo của mình. Có như vậy, người nghệ sĩ và tác phẩm đó mới tạo được chỗ đứng riêng cho mình giữa một vườn hoa văn chương Việt Nam.

2. HỢP – Lựa chọn phù hợp bối cảnh, vấn đề

Các câu lý luận văn học sẽ chỉ phát huy hết ý nghĩa của nó khi các em đặt trong bối cảnh phù hợp. Hãy chọn lựa thật kĩ, hình dung trước trong đầu xem mình sẽ kết nối vấn đề đó với câu lý luận văn học như thế nào, có hợp lý không rồi mới đưa vào bài viết nha.

Ví dụ: Khi đánh giá về vai trò của chi tiết “chiếc bóng” trong tác phẩm “Chuyện người con gái Nam Xương” thì các em không thể nào lấy những câu lí luận về nghệ thuật trần thuật hay những câu lí luận về mối quan hệ giữa thơ ca và cuộc sống đúng không nào? Thay vào đó cần lựa chọn các câu lý luận văn học như: M.Gocki “Chi tiết nhỏ làm nên nhà văn lớn” hay “Chi tiết nghệ thuật là hạt bụi vàng của tác phẩm”

3. HAY – Kết nối giữa vấn đề và câu lí luận văn học

Hiểu và Hợp rồi nhưng làm thế nào để Hay thì lại rất khó. Đó là việc các em sử dụng lời dẫn, kết nối giữa lý luận và vấn đề sao cho hay, cho hợp tình hợp lý. Điều này nằm nhiều ở kỹ năng của các bạn rồi nè, khả năng sử dụng từ ngữ, tư duy để kết nối từ câu lý luận văn học sang vấn đề của mình.

VD:

Nhà văn Nam Cao từng nói rằng: “Nghệ thuật không phải là ánh trăng lừa dối, nghệ thuật không nên là ánh trăng lừa dối”. Đúng vậy nghệ thuật phải nên là ánh trăng tỏa sáng đẹp nhất lung linh nhất, nhưng cũng phải chân thật, dịu dàng nhất. Dấn thân vào con đường nghệ thuật, người nghệ sĩ phải luôn là những người lao động sáng tạo và là “những nhà nhân đạo từ trong cốt tủy”. Bàn về thiên chức của nhà văn và nhiệm vụ của văn chương George sand cho rằng: “Thiên hướng của người nghệ sĩ là đưa ánh sáng vào trái tim con người”. Nhưng tư duy nghệ thuật dù có đổi mới đến đâu thì cũng không thể vượt ra ngoài các quy luật của chân, thiện, mỹ quy luật nhân bản. Nhà văn chân chính có sứ mệnh khởi nguồn cho dòng sông, phân lọc đổ ra đại dương nhân bản mênh mông, Nguyễn Duy trong bài thơ Ánh trăng đã tích cóp thứ ánh sáng riêng ấy và chiếu vào tâm hồn người đọc, làm khởi phát những cảm xúc mới mẻ. Thông qua hình tượng nghệ thuật “Ánh trăng” và cảm xúc của nhà thơ, ta nhìn thấy rõ những suy ngẫm sâu sắc về thái độ của con người đối với quá khứ gian lao, tình nghĩa.

Lưu ý khi đưa lí luận văn học vào bài viết

Tuy nhiên cũng có một vài lưu ý nhỏ chị muốn dành cho các bạn để tránh các lỗi nhỏ khi viết bài.

+ Không nên sử dụng các câu lý luận quá dài hoặc quá trừu tượng

+ Ghi nguồn để tăng độ tin tưởng

+ Kết nối giữa câu lý luận và vấn đề

MÌNH VIẾT LÝ LUẬN VĂN HỌC NHƯ THẾ NÀO ĐỂ KHÔNG BỊ KHÔ KHAN?

     Học lý luận văn học trước nay đều không phải việc dễ, viết lý luận lại càng khó bội phần. Hôm nay mình sẽ nói về một vài cách để viết ra những đoạn lý luận mang màu sắc thông hiểu và vận dụng nhé!

1. “Vứt” giáo trình

Mình không xui dại mọi người vứt sách vứt vở gì đâu nhé ^^), nhưng mình thấy một lỗi khá lớn ở người mới học lý luận là phụ thuộc vào trong giáo trình nhiều quá, nhất là mấy cuốn như của Phương Lựu, Hà Minh Đức,… đến mức nhiễm luôn cả cách hành văn trong đó. Hồi xưa mới học lý luận mình cũng học đòi viết “đao to búa lớn” như trong mấy cuốn giáo trình nghe có vẻ uyên bác, nhưng thực ra đọc lên bị lý thuyết và khô không khốc luôn. Vậy nên, mình đọc giáo trình để nắm bắt kiến thức, hiểu khái niệm thôi, sau đó tự viết lại theo cách hiểu của mình, chứ đừng cố học thuộc những cái trong đó mà cố gán vào trong bài văn.

2. Trích lẩn nhận định

Thay vì viết: Nhà văn A đã nói rằng: “…”. Thật vậy,…

Mình thường sẽ trích lẩn luôn ý của nhận định trong câu văn luôn, lấy một vế của nhận định đó làm chủ ngữ/ vị ngữ trong câu văn của mình. Điều này không chỉ làm cho câu văn tự nhiên hơn mà mình cũng không cần phải học thuộc toàn bộ câu nhận định, chỉ cần nhớ từ khóa nổi bật của ý kiến là sử dụng được.

Chẳng hạn như với câu nhận định của Nam Cao: “Văn chương không cần những người thợ khéo tay, làm theo một vài kiểu mẫu đưa cho. Văn chương chỉ dung nạp những người biết đào sâu, biết tìm tòi, khơi những nguồn chưa ai khơi, và sáng tạo những gì chưa có…” Thay vì phải cố nhớ chính xác từng câu từng chữ để tránh trích sai, mình chỉ cần nhớ cụm “khơi những nguồn chưa ai khơi, và sáng tạo những gì chưa có”, và dùng lời văn của mình diễn đạt phần còn lại để tạo thành một câu hoàn chỉnh: Văn chương nghệ thuật đâu phải sản phẩm của sản xuất hàng loạt và tự động hóa, khô khan và nhợt nhạt nhường nào! Văn chương chân chính là sản phẩm hoài thai của những người nghệ sĩ biết “khơi những nguồn chưa ai khơi và sáng tạo những gì chưa có” (Nam Cao)

3. Diễn đạt bằng hình ảnh

Để diễn đạt bằng hình ảnh thì mình cần luyện tư duy liên tưởng và tưởng tượng. Ban đầu khi chưa quen thì có thể tham khảo cách sử dụng hình ảnh từ những bài văn hay sẵn có. Khi đã quen rồi thì bất cứ lúc nào, khi bắt gặp một hình ảnh nào đó của tự nhiên, hoặc một kiến thức từ các lĩnh vực khác có sự tương đồng, thì mình sẽ liên tưởng nó đến vấn đề lý luận mà mình được học. Chẳng như một đoạn văn mình sưu tầm được: Hiện thực trong văn học không đồng nhất sống sượng với hiện thực ở thế giới vật chất bên ngoài. Nó là lượng đã chuyển hóa thành chất, là từ trường của kim loại chứ không phải kim loại, là chất của hạt gạo đã được ủ thành men, là vàng đã qua thử lửa, là ngọc trai đã qua quá trình hoài thai đớn đau nơi rốn bể, là hương phấn đã được chưng cất thành mật.

Hoặc từ hình ảnh của những liều thuốc giảm đau, có thể liên tưởng đến vấn đề chức năng của văn học, để đưa ra hình ảnh so sánh: Văn nhân nghệ sĩ cũng có sứ mệnh cao cả như những người thầy thuốc, xoa dịu nỗi đau của loài người, mang lĩnh giùm nhân gian mọi thống khổ, nặng nề, thậm chí chữa những căn bệnh tinh thần đã âm ỉ hủy hoại con người ta…

4. Sử dụng dẫn chứng minh họa

Tất nhiên, lý lẽ thì bao giờ cũng đi kèm với dẫn chứng để mang sức thuyết phục.Mình không nói đến dẫn chứng mà đề bài yêu cầu mình sử dụng chứng minh đâu, dẫn chứng đó thì hiển nhiên phải sử dụng rồi! Nhưng mình đang nói đến dẫn chứng để minh họa cho lý lẽ cơ. Tức là kể cả khi đề bài không yêu cầu, mình vẫn sử dụng, để lý lẽ của mình thuyết phục hơn. Tức là ngay trong phần bàn luận và sử dụng lý luận, thì mình sẽ đan xen thực tế văn học trong đó. Chẳng hạn như: Hình tượng nghệ thuật đã làm cho con người, bằng tưởng tượng, nhập cảm tâm hồn vào những hình thức không hồn trong đời sống. Đây chính là một thao tác đưa cảm nhận của con người vào tự nhiên và tạo vật mà phương Tây gọi là thuyết “di chuyển tình cảm” và phương Đông gọi là kí thác. Khuất Nguyên kí thác tâm sự vào hoa thơm cỏ dại. Trang Chu mượn chuyện bướm hóa người để nói chuyện thực hư. Nguyễn Trãi miêu tả trăng, khí phách, phẩm chất của mình qua phẩm chất cây tùng. Những chỗ như này, thì dẫn chứng mình sử dụng đan xen vào có thể không cần dài dòng, không cần dừng lại phân tích kĩ lưỡng. Nhưng sẽ mềm mại hơn nhiều so với việc mình chỉ thao thao bất tuyệt viết về lý luận suông. Đó là một vài cách thông thường mà mình áp dụng để viết lý luận văn học không bị hàn lâm như một bài nghiên cứu. Hy vọng có thể phần nào giúp những ai đang học lý luận, nghe giảng thì rất hiểu nhưng lúc đặt bút viết thì cứ như đứng trước “pháp trường trắng” (Nguyễn Tuân)