Văn học, từ thuở khởi nguyên, đã cất tiếng nói của mình trong hình tượng. Nếu âm nhạc gửi tâm hồn vào những cung bậc trầm bổng, hội họa phó thác linh hồn trong từng mảng màu, đường nét, thì văn chương gửi gắm tất cả vào hình tượng nhân vật—những bóng hình được chạm khắc bằng chữ, được tưới tắm bằng tâm huyết của người viết. Bởi thế, dù nhân vật là đứa con tinh thần của nhà văn, chúng chỉ thực sự lớn lên, bước ra khỏi trang sách và sống một đời sống riêng khi hòa vào trí tưởng, cảm xúc và sự đồng sáng tạo của người đọc. Như một ý kiến từng khẳng định đầy tha thiết: “Hình tượng nhân vật được sinh ra từ tâm trí của nhà văn nhưng chỉ thực sự sống bằng tâm trí của người đọc.”
Đây không chỉ là nhận định về nghệ thuật xây dựng nhân vật mà còn là lời nhắc nhở sâu xa về bản chất của văn chương: văn chương chỉ làm tròn sứ mệnh khi nhân vật – linh hồn của tác phẩm – thật sự “sống”.
1. Hình tượng – nơi nhà văn gửi vào cả tư tưởng lẫn trái tim
Nhà phê bình Biêlinxki từng nói: “Nhà thơ tư duy bằng hình tượng.” Ở mọi thời đại, văn học vẫn kiến tạo thế giới nghệ thuật của mình bằng những nhân vật mang sức nén của tư tưởng và sự rung động của trái tim người viết. Nguyễn Minh Châu cũng từng khẳng định: “Văn học và đời sống là hai vòng tròn đồng tâm mà tâm điểm của nó chính là con người.”
Bởi thế, khi dựng nên một nhân vật, nhà văn không chỉ “kể chuyện” mà còn suy tư về đời sống, lí giải số phận con người, gửi gắm triết lí nhân sinh. Nhân vật văn học không phải bản sao máy móc của hiện thực; chúng là hiện thực đã đi qua lăng kính của cảm xúc, trải nghiệm và nhân tính người viết.
Giống như thần Trụ Trời nặn đất thành người rồi thổi hơi thở để ban sự sống, nhà văn cũng thổi linh hồn mình vào từng nhân vật.
Nam Cao đã truyền vào Chí Phèo một nỗi khát khao lương thiện đến cháy bỏng.
Nguyễn Du gửi vào Kiều nỗi đau đời thấm đẫm nước mắt nhân tình.
Tô Hoài dành cho Mị tiếng thở dài âm thầm của những kiếp người bị bỏ quên giữa vùng núi thâm u.
Nhân vật vì thế vừa sống trong đời vừa sống trong mơ hồ của nghệ thuật: vừa thật vừa ảo, vừa riêng tư vừa mang tầm vóc nhân loại. Nhưng cho dù nhà văn có dụng công đến đâu, nhân vật vẫn chỉ là con chữ nằm yên—nếu không có người đọc. Chính độc giả là chiếc cầu cuối cùng để nhân vật bước vào đời sống rộng lớn.
2. Nhân vật chỉ thực sự sống khi bước vào tâm trí người đọc
Một nhân vật dù tinh vi, sắc nét đến mấy cũng chỉ là hình bóng im lìm trên trang giấy nếu người đọc không gửi vào đó cảm xúc, liên tưởng và sự đồng điệu tâm hồn. Văn bản chỉ là nửa của sáng tạo; nửa còn lại nằm ở phía độc giả. Người đọc là người mở cánh cửa số phận nhân vật, là người làm đầy những chi tiết mà nhà văn cố ý để bỏ ngỏ.
Bởi vậy, hình tượng nhân vật chỉ thực sự sống khi nó chạm được vào trái tim người đọc, khiến họ rung động, nghĩ suy, và cùng nhân vật trải qua những buồn vui của đời.
Chí Phèo là một minh chứng. Trong đời thực có thể có bao nhiêu kẻ say rượu, bao nhiêu tiếng chửi đời vô nghĩa, nhưng chỉ có một Chí Phèo đầy ám ảnh của văn chương Việt Nam. Chí Phèo sống vì người đọc run lên trước câu hỏi xé lòng: “Ai cho tao lương thiện?” Chính sự đau xót và phẫn nộ ấy đã làm cho nhân vật trở thành biểu tượng của bi kịch bị tước quyền làm người.
Thúy Kiều cũng vậy. Giữa bao nhiêu số phận phụ nữ bạc mệnh của đời thực, chỉ có Kiều là sống mãi trong lòng bao thế hệ. Nàng được sinh ra từ những giọt lệ của Nguyễn Du, nhưng nàng sống lâu bền là nhờ những giọt lệ của độc giả. Trong nàng, mỗi người đọc đều thấy bóng dáng một con người khao khát hạnh phúc, bị cuốn vào nghịch cảnh nhưng vẫn giữ được phẩm giá, như giọt sương mỏng manh nhưng không chịu tan biến trước ánh nắng cuộc đời.
Không chỉ những nhân vật trung tâm mới sống. Những Mã Giám Sinh, Sở Khanh, Nghị Hách, Xuân Tóc Đỏ… cũng trở thành những biểu tượng mang tính xã hội. Bởi người đọc nhìn thấy trong họ cả một thời đại, một xã hội với những góc tối nhức nhối.
Nhân vật văn chương sống lâu dài chính nhờ sự tiếp nhận ấy—nhờ trái tim người đọc không ngừng làm mới, không ngừng cất tiếng đối thoại cùng tác phẩm.
3. Nhân vật – nơi nhà văn gửi vào phong cách, người đọc gửi vào niềm tin
Nhân vật có thể sống lâu dài hay không còn phụ thuộc vào năng lực đồng sáng tạo của độc giả. Người đọc không chỉ “đọc” mà còn tái cấu trúc nhân vật trong tâm trí mình theo cách riêng:
Có người thương Kiều vì nàng hiếu thảo.
Có người thương vì nàng tài hoa mà bạc mệnh.
Có người xót xa cho Chí Phèo vì bị xã hội ruồng bỏ.
Lại có người phẫn nộ vì cái xã hội ấy đồng lõa trong việc đẩy con người đến bước đường cùng.
Những cách tiếp nhận ấy tạo nên sự đa dạng sắc màu cho đời sống nhân vật, giúp nhân vật không bao giờ “già đi” dù thời gian có trôi qua bao lâu. Văn chương vì thế mà luôn trẻ, luôn mới, luôn mở ra những cách nhìn khác biệt.
Mặt khác, mỗi nhân vật mang trong mình dấu ấn phong cách nhà văn—ánh sáng của tài năng và nhân hậu của trái tim họ. Người đọc khi sống cùng nhân vật, thực chất cũng đang lắng nghe tiếng nói của nhà văn vọng qua từng câu chữ. Qua Kiều, ta nghe tiếng nức nở của Nguyễn Du; qua Chí Phèo, ta thấy sự day dứt của Nam Cao; qua Mị, ta cảm nhận cái nhìn trìu mến mà nghiêm nhặt của Tô Hoài dành cho con người.
Nhờ nhân vật, khoảng cách giữa nhà văn và người đọc thu hẹp lại. Hai tâm hồn tưởng xa lạ trở nên đồng điệu qua một hình tượng chung. Nhân vật, theo đó, trở thành điểm gặp gỡ đẹp đẽ nhất của văn chương.
4. Ý nghĩa sâu xa của nhận định
Nhận định “hình tượng nhân vật được sinh ra từ tâm trí nhà văn nhưng chỉ thực sự sống bằng tâm trí người đọc” gợi mở nhiều tầng ý nghĩa:
• Khẳng định vai trò trung tâm của nhân vật trong sáng tác văn học.
Không có nhân vật, thế giới nghệ thuật chỉ còn là những mảnh ghép rời rạc.
• Nhấn mạnh vai trò sáng tạo của nhà văn.
Nhà văn không sao chép cuộc đời mà sáng tạo ra một “cuộc đời thứ hai”—cuộc đời của nghệ thuật—qua nhân vật.
• Đề cao vai trò tiếp nhận và đồng sáng tạo của độc giả.
Văn học không thể sống nếu người đọc thờ ơ. Nhân vật trường tồn là nhờ được người đọc tiếp tục thổi hồn bằng sự thấu hiểu và yêu thương.
Qua đó, ta nhận ra rằng văn học là cuộc đối thoại không hồi kết giữa người viết và người đọc, và nhân vật chính là chiếc cầu nối của cuộc đối thoại ấy.
KẾT LUẬN
Văn học là nghệ thuật của hình tượng; nhân vật là linh hồn của tác phẩm. Nhà văn sinh ra nhân vật bằng trí tuệ và trái tim, nhưng chính người đọc mới thổi vào nhân vật một đời sống dài lâu vượt ra ngoài thời gian. Nhân vật tồn tại như một mạch suối ngầm: bắt nguồn từ tâm trí người viết, chảy qua tâm hồn người đọc và từ đó hòa vào dòng chảy bất tận của đời sống nhân loại.
Bởi vậy, khi ta còn nghẹn ngào vì tiếng kêu của Chí Phèo, còn xót xa cho đời Kiều, còn trăn trở với Hamlet hay rơi nước mắt vì Anna Karenina…, thì điều đó có nghĩa là: nhân vật đã sống – sống bằng tâm trí ta, sống trong cuộc đời ta, sống như những sinh mệnh thực sự của văn chương.
Leave a Reply